سفر به خیر ناخدا

مائده کاشیان/ روزنامه خراسان

دو سال بعد از مرگ تلخ داریوش مهرجویی، دیروز ۲۲ مهر در سالروز درگذشت این کارگردان بی‌تکرار، سینمای ایران یکی دیگر از استادان و نوابغ خود، ناصر تقوایی را از دست داد. این فیلم‌ساز مولف در سینما و تلویزیون آثار ماندگار و تاثیرگذاری را خلق کرد که نه تنها هرگز رنگ کهنگی به خود نمی‌گیرند، بلکه هنوز هم برای عاشقان سینما حکم کلاس درس دارند. نام این کارگردان، اعتباری که به سینمای ایران بخشید و البته حسرت دوری طولانی او از سینما تا ابد ماندگار خواهد بود.

پیوند با ادبیات
زنده‌یاد ناصر تقوایی شیفته ادبیات و نوشتن بود و فیلمنامه بیشتر ساخته‌هایش را با اقتباس از آثار مهم نوشت و جلوی دوربین برد. این کارگردان فیلم «آرامش در حضور دیگران» را با اقتباس از داستانی نوشته غلامحسین ساعدی، سریال «دایی جان ناپلئون» را با اقتباس از رمان مشهور ایرج پزشک‌زاد، «ناخدا خورشید» را با اقتباس از «داشتن و نداشتن» ارنست همینگوی و «نفرین» را نیز با اقتباس از داستان «باتلاق» نوشته میکا والتاری تولید کرد. او از این داستان‌ها به عنوان پشتوانه‌ای قوی برای ساخته‌هاش، به بهترین شکل ممکن بهره می‌برد و حاصل کار، آثاری ماندگار با دیالوگ‌هایی به یادماندنی بود. 
شاهکار «دایی جان ناپلئون»
زنده‌یاد تقوایی سال ۱۳۴۶ کار خود را با ساخت مستند آغاز کرد و سال ۱۳۴۹ اولین فیلمش «آرامش در حضور دیگران» را کارگردانی کرد که چهار سال توقیف بود. این فیلم ساز قبل از انقلاب فیلم «صادق کُرده» و «نفرین» را جلوی دوربین برد و سپس سال ۵۴ برای ساخت «دایی جان ناپلئون» اثر محبوب و تحسین‌شده کارنامه‌اش، به تلویزیون رفت. کاراکترهای این سریال «دایی جان ناپلئون»، «مش قاسم» و «اسدا... میرزا» با بازی درخشان بازیگران‌شان غلامحسین نقشینه، پرویز فنی‌زاده، پرویز صیاد، جذاب بودند و مهارت و دقت تقوایی در به تصویر کشیدن رمان، این سریال را به یکی از شاهکارهای تاریخ تلویزیون تبدیل کرد. افسوس که سریال «داستان سرایان»، «شوهر آهو خانم» و «کوچک جنگلی» به کارگردانی تقوایی ساخته نشدند.
​​​​​​​
«ناخدا خورشید» اصیل و ماندگار
ناصر تقوایی پس از انقلاب با دیگر اثر شاخص کارنامه خود «ناخدا خورشید» به سینما بازگشت. پیوند این کارگردان فقید با ادبیات باعث شد او قصه ارنست همینگوی را با فضا و شخصیت‌هایی کاملا ایرانی به تصویر بکشد. هنر تقوایی در این فیلم درخشان سینمای ایران، نمایش «اصالت» بود. بازیگران «ناخدا خورشید» داریوش ارجمند، فتحعلی اویسی، سعید پورصمیمی و علی نصیریان، با هدایت تقوایی یکی از بهترین بازی‌های خود را به نمایش گذاشتند، دوبله خوب نیز نقش بسیار مهمی در درخشش بازیگران داشت.
پروژه‌های ناتمام و غیبت در سینما
مسیر تحسین‌برانگیز زنده‌یاد تقوایی در سینما با فیلم «ای ایران»، اپیزود «کشتی یونانی» فیلم «قصه‌های کیش» و «کاغذ بی‌خط» ادامه پیدا کرد. کمدی «ای ایران» موفقیت عجیب و غریب «ناخدا خورشید» را تکرار نکرد، اما این فیلم جزو آثار مهم سینمای ایران است. «کاغذ بی‌خط» محصول سال ۸۰، نقطه پایان حضور موثر و پرافتخار این فیلم ساز فقید در سینما بود. فیلم «زنگی و رومی» که اوایل فیلم برداری، ساخت آن به دلیل بالا رفتن هزینه‌ها متوقف شد و «چای تلخ» که هرگز جلوی دوربین نرفت، پروژه‌های ساخته نشده ناصر تقوایی هستند. این فیلم ساز از ممیزی و محدودیت‌های موجود به شدت معترض بود، بنابراین با تدریس راه خود را در سینما ادامه داد.
تمجید کمیایی از تقوایی
کارگردان مولف و مهمی مانند ناصر تقوایی، همواره از سوی سینماگران هم‌نسل خود مورد تحسین و توجه بود. مسعود کیمیایی سال ۹۳ در مراسم بزرگداشت تقوایی او را چنین توصیف کرد: «ناصر تقوایی برای ادبیات، فیلم کوتاه و مستند زحمت کشیده و هرآنچه خلق کرده از شاهکارهای حوزه‌های خودش بوده است. تقوایی وجودش طاقت است.» سعید پورصمیمی نیز در همان مراسم گفته بود: «تقوایی از معدود کارگردانان اوایل دهه ۴۰ بود که هنرهای بسیاری را در فیلم سازی خودش آورد و با تسلط به انواع هنرها توانست سبک جدید فیلم سازی را وارد ایران کند.» علی نصیریان نیز سال ۱۴۰۲ در مراسم نسخه مرمت‌شده «ناخدا خورشید»، تقوایی را «گوهر درخشان» و «هنرمند خلاق» دانست. بسیاری از کارگردانان و بازیگران جوان‌تر نیز به واسطه ساخته‌ها و هنر تقوایی، زیبایی سینما را درک کردند و تقوایی چراغ راه آنان بوده است.
تقوایی از جشنواره فجر تا ونیز و لوکارنو
جایزه شیر نقره‌ای و شیر طلایی جشنواره ونیز به ترتیب برای «آرامش در حضور دیگران» و فیلم کوتاه «رهایی»، نامزدی دریافت جایزه پلنگ طلایی و برنزی جشنواره لوکارنو، نامزدی بهترین کارگردانی جشنواره فجر پنجم برای «ناخدا خورشید» و نامزدی نخل طلایی جشنواره کن برای «قصه‌های کیش» از افتخارات زنده‌یاد ناصر تقوایی هستند.